Struktura narodowościowa w Cierlicku według wyników spisów ludności (1880-1991)

Z przeszłości Cierlicka

Najstarszą historię miejscowości omawianych m.in. w publikacjach jubileuszowych powinno odtwarzać się nie tylko na podstawie dostępnych dokumentów pisemnych, lecz również w oparciu o rozwój kultury materialnej. Badania archeologiczne w sąsiednich Olbrachcicach skierowały uwagę na wyrzucanie przez wody zapory resztek pierwotnej kultury materialnej zatopionej miejscowości, która w porównaniu z dostępnym materiałem pisemnym (1229) jest przynajmniej o dwa stulecia starsza.

Z tym zastrzeżeniem spróbujmy przedstawić niektóre wydarzenia i charakterystyczne cechy rozwoju w historii Cierlicka na podstawie dokumentów pisemnych:

1229

w dokumentach spotykamy się z Cierlickiem wraz z miejscowościami Orłowa, Dąbrowa, Kocobędz i Żuków. Dzieje się tak w związku z majątkiem orłowskiego klasztoru benedyktynów, założonego w 1227 r.

1429

obecność wojsk husyckich w wiosce.

1550

na uniwersytet Jagieloński w Krakowie uczęszczają dwaj studenci z cierlickiej parafii.

1573

nowe “Prawo i ustrój krajowy Księstwa Cieszyńskiego” obowiązuje i Cierlicko. Reguluje stosunek prawny Cierlicka wobec Księstwa Cieszyńskiego.

1620

przemarsz wojsk rosyjskich przez Cierlicko

1626

resztki wojsk duńskich i Mansfelda powróciły na Śląsk. Przyjazny nastrój u tutejszego obywatelstwa pozwolił wojsku przetrwać zimę. Wojska przyniosły z sobą mór, na wskutek czego zmarły dziesiątki obywatel Cierlicka. Niektóre domy całkowicie opustoszały.

1646-1647

szwedskie oddziały nieraz wypleniły wioskę.

1683

po drodze do Wiednia część wojsk króla Jana III Sobieskiego pod przywództwem pułkownika Helmskiego, zatrzymała się w naszej wiosce. Z tego czasu dochowały się w Cierlicku polskie monety.

1742

wojska pruskie na drodze powrotnej, po zdobyciu Cieszyna, obozowały w Cierlicku.

1802

w pierwszym muzeum na Śląsku Cieszyńskim (zbiory dyrektora gimnazjum w Cieszynie Leopolda Jana Szersznika) znajdują się egzemplarze z Cierlicka i okolicy.

1805

po bitwie trzech cesarzy “u Slavkova” rosyjskie wojska zatrzymały się w Cierlicku. Przywlekły z sobą cholerę, na wskutek której zmarły dziesiątki obywatel Cierlicka.

1845-1848

w czasach nieurody i głodu zbudowano “Mur Głodowy”, który ograniczał owocowy sad hrabiego Larischa.

1932

11 września w lesie na Kościelcu giną w katastrofie lotniczej por.Żwirko i inż.Wigura.

Dochowało się wiele konkretnych dokumentów dotyczących Cierlicka, które znajdują się w Muzeum Ludoznawczym w Czeskim Cieszynie, jak również w archiwum karwińskim oraz Państwowym Archiwum w Opawie.

Nadto z archiwaliów dotyczących najstarszego kościoła cierlickiego wynika, iż Cierlicko istniało już w XV wieku. Wskazuje to na znaczenie ośrodka miejscowego dla administracji kościelnej. W ówczesnych stosunkach feudalnych mamy z całą pewnością do czynienia z ośrodkiem o szerszym administracyjnym znaczeniu. Tak samo na podstawie źródeł historycznych dotyczących wybudowanego w okresie reformacji (1679) drewnianego kościółka w Cierlicku można w niemałym stopniu zorientować się w stosunkach w tzw. Cierlicku Górnym i Dolnym, które dały kościołowi po jednym patronie.

O pochodzeniu nazwy Cierlicko

Właściwe wyjaśnienie pochodzenia niezbyt zrozumiałej nazwy Cierlicko wymaga zapoznania się ze starymi zapiskami, śledzenia ich zmian i wyjaśnienia ich poszczególnych form. Nadto należy sobie uświadomić, iż dane zapiski nie zawsze były dokładne, ponieważ ich autorzy często nie mieli możliwości osobistego poznania miejscowości, a nawet nie znali danego języka. Często mamy do czynienia z Niemcami, którym zanotowanie nazw słowiańskich sprawiało niemałe kłopoty, mieli bowiem do czynienia z głoskami nie występującymi w ich języku ojczystym. Stosowali różne fonemy, żeby zbliżyć się do właściwego brzmienia nazwy. Pisownia, pod wieloma względami różna od dzisiejszej, nie była jeszcze tak ugruntowana. Nawet fachowcy mają spore kłopoty z odczytaniem starych zapisków. Poza tym niektórzy historycy niewłaściwie w transkrypcji starych zapisków korzystają z dzisiejszej pisowni, z czym trzeba się również liczyć.

Cierlicko należy do najstarszych miejscowości na terenie naszego Śląska Cieszyńskiego, podobnie jak Ostrawa Śląska, Wierzbica, Dąbrowa, Zabłocie, Kocobędz czy Żuków. Pierwsza wzmianka pochodzi już z roku 1229. Stare zapiski tej nazwy wyglądają następująco: 1229 – Cierlitzko, Czerliczcho; 1268 – Sierliczko; 1430 – Tczirla, zur Tschirla; 1440 – Czirlaw; 1447 - Czerlitzko; 1473 – ves Čerličko; 1523 – Tierlitzko; 1545 – na Těrlicku; 1647 – Jan Czerliczký; 1652 – Czerlisko, Cierlysko; 1679 – Czerlitzko; 1746 – Nid. Tierliczko - Ob. Tierliczko Wiel.

Zapiski Cierlitzko, Czerliczko, Sierliczko, Czerlitzko, Čerličko, Tierlitzko, Czerlisko, Cierlysko i Tierliczko należy czytać jako Ćerlicko, a więc tak samo, jak dana nazwa brzmi obecnie w narzeczu miejscowym. Forma Czirlaw jest zniemczona. Zamiast końcówki słowiańskiej -icko mamy do czynienia z elementem niemieckim aw, który w języku staroniemieckim znaczy “niwa, łąka”. (Por. Dzisiejsze niemieckie Aue.) Niemcy zastąpili słowiańską końcówkę nazwy nie występującej w języku niemieckim własnym wyrazem. Formy Tczirla a Tschirla powstały z formy Czirlaw (zanikło końcowe -w); należy więc czytać Czirla. Niemiecki skryba zastąpił spółgłoskę ć, nie występującą w języku niemieckim, spółgłoską cz (przynajmniej w wymowie niemieckiej), a to ze względu na trudności w wymowie spółgłoski ć. Nie można wykluczyć, iż chodziło mu o pierwotne ć. Z podanych powyżej przykładów wynika, iż interesująca nas miejscowość nazywała się pierwotnie Ćerlicko i jej nazwa nie uległa żadnej zmianie.

Z nazwą miejscowości Cierlicko nie spotykamy się nigdzie indziej na terytorium Rep. Czeskiej, Słowacji, a nawet w Polsce, co do pewnego stopnia utrudnia właściwą interpretację pierwotnej nazwy geograficznej.

A teraz spróbujmy wyjaśnić znaczenie omawianej nazwy. Niektórzy językoznawcy są zdania, iż nazwa Ćerlicko pochodzi od słowa ćyrni “ciernie”. Taka hipoteza jest całkowicie fałszywa, już z tego względu, iż nie mogło dojść do zamiany spółgłoski ń w spółgłoske i. Z taką zmianą w narzeczu miejscowym w ogóle się nie spotykamy.

Tylko w oparciu o konkretne metody naukowe można rozwiązać pochodzenie danej nazwy geograficznej lub z jak największym prawdopodobieństwem określić jej powstanie. Zacznijmy od końca wyrazu, którego przyrostkiem jest -sko, tematem zaś Ćerlic-. (Spółgłoski c+w w wymowie zlały się w c.) Przyrostka -sko używano w językach zachodniosłowiańskich (a więc i w języku polskim i czeskim) do tworzenia przymiotników dzierżawnych rodzaju nijakiego, liczby pojedyńczej. W naszym wypadku podstawą byłoby imię własne wywodzące się z przezwiska Ćerlica. W takim wypadku imię Ćerlicko znaczyłoby Pole Čerlicy itp., jak np. Chotilsko lub polskie Lutomirskie i Raciborskie. Jednakowoż z imieniem własnym Ćerlica nie spotykamy się w żadnym zabytku piśmiennym. Nie posiada je nawet obszerny, wielotomowy Słownik staropolskich nazw osobowych, redagowany przez W.Taszyckiego. Jest więc małoprawdopodobne pochodzenie nazwy Ćerlicko od imienia własnego, aczkolwiek i tego całkowicie nie można wykluczyć, ze względu na fakt, iż wyżej wymieniony słownik podaje staropolskie nazwy tylko ze źródeł drukowanych, nie uwzględniając pisanych. Imię pospolite ćerlica jako określenie obelżywe w sensie “człowiek gadatliwy” znajduje się w KarłSłow I 232-233 (z Polski północnej). Nie wiemy jednak, czy w tym sensie używano danego wyrazu w Cieszyńskiem lub od kiedy go używano.

Za pomocą przyrostka -sko tworzono nazwy geograficzne według charakteru terenu, np. w języku czeskim Dolno (miejsce, gdzie była dolina), Horno (miejsce, gdzie była góra, wzgórze); w języku polskim Dolsko, Górsko. Nazwy te oznaczają więc charakter terenu. Z tego typu nazwami geograficznymi spotykamy się w języku polskim już w pierwszej połowie XII wieku; 1136 Dębsko (miejsce, gdzie rosły dęby), Rajsko (miejsce, gdzie była raja = moczar, bagna).

Według dotychczasowej analizy wydaje się najbardziej prawdopodobne utworzenie nazwy Ćerlicko od terminu ogólnie używanego ćerlica = cierlica (przyrząd do przeróbki lnu). Teren danej miejscowości jest pagórkowaty, gleba mniej urodzajna, dlatego uprawiano len (jak w miejscowościach podgórskich). W Stonawce było pod dostatkiem czystej wody do polewania po skoszeniu. Dana nazwa geograficzna znaczyła więc miejsce, gdzie były ćerlice. Z czasem termin ten przeszedł w zapomnienie.